среда, 19 сентября 2012 г.

Хъаныхъуатæ, Хъанухътæ, Ганыгкотæ - Кануковы

Мæ зынаргъ хотæ æмæ æфсымæртæ, чындзытæ, сиæхстæ æмæ хæрæфырттæ, ацы  æртæ мыггаджы кæд иронау алыхуызон сты, уæддæр иу артдзæстæй Тагайы уидæгтæй рыцыдысты, уырыссагау дæр рацыдысты, уырыссыгау дæр Кануковтæ фыссынц. Æртæ дихы та цæмæн фестæм? Ивгъуыд æнусы фæндзайæм азты Беслæны хистæртæ Аслæнбег, Хъаырбег æмæ Мæйырбег, Ирыстоны зындгонд нывгæнæг Умарби, поэт, фыссæг, журналист Валодя мын куыд дзырдтой, афтæмæй раджы заманы Хъаныхъуаты æлдæрттæй дыууæ æфсымæры сæ дæлбар цæрджытимæ фæбыцау сты æмæ сыл æххуырстытæ фæуæлахиз сты, фæнадтой сæ. Ахæм худинаг лæппутæ сæ сæрмæ не 'рхастой æмæ алыгъдысты Мæздæгмæ, арцардысты, Цайтæ кæй хуыдтой, ахæм бынаты. Фæстæдæр ардыгæй алыгъдысты æмæ сæ иу æрцард Хъæдгæроны - Ганыго-Ганыгкотæй, иннæ та Цыколайы, дыгуырон диалект - Хъанухътæй. Не 'рвадæлтæ ис Кæсæг-Балхъары, Турчы, Кануковтæ - Хъумыхъы, Азербайджаны, Якутийы.

Уæрæсейы Империйы, Советон Цæдисы, Уæрæсейы Федерацийы дæр нæ мыггагхæсджытæй бирæ уыд, æмæ ныр дæр ис зындгонд ахуыргæндтæ, спортсментæ, хæстгонтæ, нывгæнджытæ, публицистæ... Фæлæ дзы æрмæстдæр дунейы ерысты фыццаг бынат чи ахста, Уæрæсейы, Европайы хъæбысæйхæстæй чемпион Тымырболат-Болайæн ис йæ райгуырæн хъæугæрон цыртдзæвæн.


Нудæсæм æнусы дыккаг æмбисы фыццаг ирон демократ, публицист, æтнограф, фыссæг, поэт Иналæн Уæрæсейы бирæ рæтты æфсæддон æмæ паддзахадон службæйы фæстæ йæ мард ссардта Ирыстон. Ныгæд æрцыд Бруты, фæлæ йын йæ ингæн иннæтимæ колхозонтæ фехæлдтой æмæ дзы ныссагътой тута бæлæстæ. Фæлæ уымæн дæр йæ ном рох нæу, Умар, Батрадз, Беслан, Афали, æз мæхæдæг æмæ иннæты руаджы йын арæзт æрцыд мемориалон фæйнæг. Бруты депутатæ, ветерантæ æмæ ахуыргæнджытæ уынаффæ рахастой, цæмæй амы скъолайæн лæвæрд æрцæуа Хъаныхъуаты Дудары фырт Иналы кадджын ном.

Канд Ирыстоны нæ уыд зындгонд Хъанухъты (Кануков) Есейы кадджын ном. Уый йæ бинонтимæ цардис Доныфарсы. Сæрибар адæм уыдысты, амалхъом, фæлæ уый сæ сыхæгты зæрдæмæ нæ цыд. Иу изæр кæсгон къняз СарАслæнбеджы фырт йе 'фсæддонтимæ æрбынат кодта хъæугæрон. Уый æрбарвыста доныфарсæгтæм, цæмæй æнæ иу гæрахæй бауадзой сæхимæ æмæ райдайой хъалон фидын, науæд, дам, уæ мæхицæн бынтон дæлбартæ скæндзынæн.
-Фендзыстæм, бон цæуы æмæ фарн йемæ хæссы, -дзуапп радта Есе.
Райсомæй кæсгон феодалы фырт йæхи хъуыдыйы доны былмæ рацыд, уысы рæстæг Есе уыдис мæсыджы æмæ йæ багæрах кодта - хъуывгъан ныппырх, лæг фестад æмæ лидзынмæ фæци, дыккаг нæмыг æй баййæфта æмæ сæмбæлд йæ сæрæмбарзæныл. Уæдæй фæстæмæ канд Доныфарсмæ нæ, æппæт Дигорæмæ дæр сæ ныфс нал хастой абырджытæ дæр.

Йæ рæстæджы кадджын æмæ зындгонд уыдис Ханыхъуаты Адылджерийы фырт Алмахсит дæр. Уый райгуырд æмæ царди Тлаттаты хъæуы (гор.Беслан). Ахуыр кодта æмæ каст фæцис Налцычы хæххон скъола, Владикавказы реалон училище, Харьковы ветеринарон институт. Фыста публицистон уацмыстæ, архайдта ирон æвзаг сфидар кæныныл. Сарæзта æмæ йæхи хардзæй рауагъта ирон букварь, "Райдиан чиныг". 1892-1893 азты ма ныффыста æмæ мыхуыры рауагъта "Годовые праздники осетин", уырыссаг æвзагмæ ратæлмац кодта "Осетинские сказки и поверья". Активонæй архайдта "Ирон газет"-ы редакцийы; 1907 азы та йæхæдæг рауагъта ирон журнал "Зонд"-ы номыр. 1917-1918 азты мыхуыры рауагъта "Райдиан чиныджы" 2 æмæ 3 чингуытæ. Алмахситы ном дæр, хъыгагæн, ирон адæмы историйы аккаг бынат нæ ахсы.

Ахæм уавæры ис Советон Цæдисы фысджыты æмæ журналистты цæдисты уæнг, Цæгат Ирыстоны Сæйраг Советмæ цалдæр хатты æвзæрст депутат, компартийы Цæгат Ирыстоны обкомы бюройы уæнг, газеттæ "Социалистическая Осетия" æмæ "Рæстдзинад"-ы сæйраг редактор Хъаныхъуаты Никъалайы фырт Валодяйы кадджын ном дæр. Мæнмæ ис курдиат нæ мыггаджы амалхъом лæгтæм, Цыколайы, Ирæфы районы, Беслæны, Рахизфарсы районы, Беслæны, Рахизфарсы районы, Джызæлы æмæ Горæтгæрон районы хицæуттæм, цæмæй Есейы, Алмахситы æмæ Валодяйы кадджын намтæ æнусмæ сфидар кæной, сæ ном сæвæрой, кæм цардысты, уыцы уынгтæй иутыл.


Хъаныхъуаты Савели, мыггаджы хистæр,
Фыдыбæстæйы Стыр хæсты æмæ фæллойы ветеран,
ССР Цæдисы æмæ Уæрæсейы Федерацийы журналистты Цæдисы уæнг.
( Газета "Вестник Беслана" 17.08.2012 )

Комментариев нет:

Отправить комментарий