понедельник, 25 февраля 2013 г.

«ХЪАЗБЕДЖЫ ХОХ»-Ы ЦАРДВÆНДАГ


ХЪАНЫХЪУАТЫ БОЛАЙЫ АМÆЛÆТЫЛ СÆХХÆСТ 90 АЗЫ

Хъаныхъуаты Дударыхъойы фырт Бола райгуырд 1869 азы Ирыстоны рæсугъддæр бынæттæй иу Хъобаны. Лæппу чысылæй уыд тынг тæнтъихæг æмæ хъуыды кодтой, зæгъгæ, нæ фæцæрдзæн. Фæлæ афæдзы фæстæ сывæллон райдыдта тагъд рæзын. Дыууæаздзыдæй уыд цыппараздзыды хуызæн. Иу рæстæджы йæ ныййарæг мад бауад сыхæгтæм, дыууæ йедзаг доны ведра та æддейæ фæуагъта. Бола сæ уадидæгæн хæдзармæ бахаста. Мад хъуыддаг куы базыдта, уæд æй никæмæн схъæр кодта, исчи мын æй фæцæсты кæндзæн, зæгъгæ. Бола зæрдиагæй æххуыс кодта йæ фыдæн алыгъуызон куыстыты, йе ‘ххуысы хай кодта æндæртæн дæр, уыд сæрныллæг.

Йæ æгæрон тых айхъуыст столицæмæ дæр. Петербург, Мæскуы æмæ Уæрæсейы æндæр горæттæй йæм арæх цыдысты æмæ йын дзырдтой, цæмæй цирчы хъазыдаид æмæ хайад истаид французаг профессионалон хъæбысхæсты. Фæлæ сын Бола нæ разы кодта, мæ бынат мæ райгуырæн хæхты ис, зæгъгæ. Фæлæ лæппуйы уæддæр фæндыд цирчы йæ тыхтæ бафæлварын.
Иурæстæджы æрцыд Дзæуджыхъæумæ, уый уыд 1906 азы. Цирчы рахæцыд чемпионаты лидеримæ æмæ йæ бынтон æнцæнттæй æрæвæрдта йæ уæнтыл. Адæмы цин-хъæлæбайæн нал уыд кæрон. Болайы уæгъд нал уагътой хъæбысхæсты сусæгдзинæдтæ.

Кусынмæ ацыд Майкопмæ æмæ тагъд рæстæджы тынг ахæлиу йæ кой. Бола æдзухдæр цыд циркмæ. Бæхты заводы кусгæйæ, йæ французаг хъæбысхæстыл ахуыр кодта Шарлякс. Уый йæ акодта Тифлисмæ æмæ хайад райста Гамкрелидзейы цирчы. Алы изæр дæр цирчы уыд бирæ адæм. Кæд ирон уæйыг хъæбысхæсты сусæгдзинæдтæй цух уыд, уæддæр йæ ныхмæлæуджытыл уæлахиз кодта йæ тых æмæ уæзы фæрцы. Уæд рамбылдта Турсан Али, Загорулько, Горьковенко æмæ æндæрты. Чемпионаты фæстæ Хъаныхъуаты Болайæн лæвæрд æрцыд гуырдзиаг националон дарæс.

Хъазбеджы хох (афтæ хуыдтой Болайы) сси тынг популярон æмæ йæ хуыдтой бæстæйы алы циркмæ. Уыдис Петербурджы, Мæскуыйы, Киевы, Одессæйы æмæ Уæрæсейы æндæр горæтты. Фæстæдæр Бола базыдта къласикон хъæбысхæсты сусæгдзинæдтæ.
1906 азы Дзæуджыхъæуы уагъд æрцыд чемпионат æмæ дзы хайад истой япойнаг Ону, негр Дуглас, персаг Али æмæ æндæртæ. Уым хайад райста Бола дæр. Сыгъдæгæй фæуæлахиз Дуглас, Иванов, Шмидт, Русаков, Али, Ону, Майсурадзе æмæ æндæртыл.

1907 азы Болайы спортивон царды æрцыд стыр цау. Дзæуджыхъæумæ æрцыдысты Уæрæсейы зынгæ богалтæ: Иван Заикин, Георг Лурих, Клементи Буль, Шульц, Богатырев, Слабода æмæ æндæртæ. Чемпионаты арбитр уыд зындгонд уырыссаг атлет - гиритæисæг æмæ хъæбысæйхæцæг Иван Лебедев. Уый ссардта æмæ схъомыл кодта дзæвгар зындгонд богæлтты, уыдон ‘хсæн уыд Хъазбеджы хох дæр. Уый цалдæр хатты Хъобанмæ ныффыста фыстæджытæ æмæ хуыдта Болайы, цæмæй тренировкатæ кодтаид цирчы. . Бола чемпионаты фыццаг фембæлд зынгæ богал Испульыл, 3-4 минуты ахаста ацы тох. Кæй зæгъын æй хъæуы, техникæйæ уыд æххæст, фæлæ йæ ирон уæйыг йе уæнтыл авæрдта.

1907 азы чемпионаты Хъазбеджы хох рамбылдта Уæрæсейы зындгонд богæлтты, уыдон ‘хсæн уыд Георги Лурих. Уый 1906 азы хайад райста Гамбурджы дунеон ерысты, рамбылдта сыгъзæрин майдан, сси хъæбысхæстæй дунейы чемпион. Ирон богал ма се уæнтыл æрæвæрдта Богатырев, Шульц, Слабода, Михайлов, Майсурадзе æмæ æндæрты.

Чемпионаты фæстæ Хъазбеджы хох ацыд Петербургмæ æмæ тренировкæ кодта Лебедевы скъолайы. Ацы тренировкæтæ йын радтой хорз фæстиуджытæ. 1908 азы Петербурджы Бола хайад райста, куыд профессионалон богал, афтæ. 1907 азæй 1917 азмæ Бола хайад райста чемпионаты куыд Уæрæсейы , афтæ Европæйы дзæвгар горæтты дæр. Уым хайад иста дагъестайнаг Сали-Сулейман дæр.

1909 азы Хъаныхъуайы фырты фæхуыдтой Варшавæйы цирк «Чинизели»-мæ æмæ дзы фæуæлахиз Петр Янковски, Ян-Янго æмæ æндæртыл.

Берлины Хъазбеджы хох рамбылдта Фриц Миллер æмæ дунейы чемпион Пол Поносы, афтæ ма Болгарийы чемпион Николе Петровы, туркаг богалттæ Шекир Пельван, Ахмед Пельван, Коч-Ахмеды, англисаг чемпион негр Цыпсы, америкæйаг Бамбулы, италиаг Джаморейы æмæ æндæрты.

Мæнæ куыд фыста уыцы рæстæджы газет «Каспи», Бакойы горæты 1909 азы цы дунеон чемпионат уагъд цыд, уым Болайы тыххæй 9 апрелы «Норвегийы чемпион рахызт аренæмæ, кæсы йæ ныхмæлæууæгмæ, йæ уæхсджытæ сæлхъывта, цыма зæгъынмæ хъавыд: «Цы йын хъуамæ ракæнон!» Æмæ æцæгдæр уый бирæ тох кæнын нæ бахъуыд. Тæрхонгæнæджы æхситты фæстæ йæм Хъаныхъуайы фырт бацыд æмæ йæ йе» уæнтыл авæрдта 26 секундмæ.
11 апрелы «Бола ногæй рахæцыд Томашевскиимæ. Тох цæуы иу минут æмæ 28 секунды. Томашевски тырны, цæмæй фæкъуыхцы кæна уæйгуытæарæзт ироны, фæлæ йын Бола йæ цонг æрцахста, йæхимæ йæ æрбалхъывта æмæ гауызыл æрхауд». 20 апрелы. «Тох кæнынц Индийы чемпион Крахута æмæ Бола. 20 минуты тох фæстиуæг нæ радта. Ирон уæйыг йæ æгæрон тыхы руаджы индиагæн йæ къух нылхъывта, уый йæхи суæгъд кодта зынтæй. Краху та дыууæ хатты бафæлвæрдта ироны йе уæнтыл æрæвæрын, фææ йын уый нæ бантыст».

1914 азы уагъд цыдысты «Сæрдыгон фарс» æмæ Петербурджы та «Скетинг-ринг»-ы чемпионаттæ æмæ дзы Хъазбеджы хох рамбылдты цалдæр хатты. 4 минут æмæ 8 секундмæ фæуæлахиз Милыл, 12 минутмæ – Разумовыл, 2 минут æмæ 7 секундмæ та Малько Райковичы. Æрмæстдæр 12 секунд аххæссыд Болайы тох дагъестайнаг Шамилимæ. Рагæй бæллыд арбитр Квятковски дыууæ уæйыг – Гриша Кащеев æмæ Болайы фембæлдмæ. 1912 азы Квятковски акодта Кащеевы горæт Лодзмæ æмæ рауад, бирæ рæстæджы кæмæ æнхъæлмæ кастысты, ахæм фембæлд. 48-æм минутыл уæлахиз бафтыд Болайы къухты.

Америкæйаг сылгоймаг хъæбысæйхæцæг сфæнд кодта йæ тых Хъазбеджы хохимæ бафæлварын æмæ йæ фæхуыдта гауызмæ. Уый уыд сенсаци, Стамбулы афишæтæ фæзындысты уый тыххæй. Бон раздæр америкæйаг Болайæн загъта, цæмæй фембылды уа, баныфс ын æвæрдта стыр хорзæхæй. Бола йын цыма ныфсы ныхас загъта, йæхи афтæ равдыста, фæлæ йæ мидзæрдæйы та хъуыды кодта: «Фæлæу, æз дын фенын кæндзынæн, Болайы куыд балхæндзынæ, уый». Райдианы йын æмбылды кодта, Уæрæсейы богæлттæ сагъæс кодтой. Фæлæ æвиппайд иу риуыгъдæй сылгоймаджы йе уæнтыл авæрдта æмæ загъта: «Никуы уыд ахæм цау, æмæ Бола фегад кæна йæ адæмы, йæхи æмæ йæ адæмы кад æхцайыл ауæй кæна».
Йæ царды фæстаг азты Бола арвыста Кæсæг-Балхъары хъæуы Майскы. Уый цард йе ‘мкъай, чызг æмæ кæнгæ фырт Василимæ. Фырты дæр тынг уарзта, нæ йæ хицæн кодта йæ чызгæй. 1934 азы амард йæ чызг. Стыр Фыдыбæстæйон хæсты йæ фырт тох кодта Советон Æфсады рæнхъыты æмæ 1942 азы хъæбатырæй фæмард тохы быдыры.

Хъаныхъуаты Болайы бæрзæнд уыд 2 метр æмæ 27 сантиметры, йæ уæз та – 13,5 путы. Хъазбеджы хох амард 1922 азы 1966 азы йын йæ райгуырæн хъæуы сæвæрдтой цыртдзæвæн. Цæгат Ирыстоны республикæйы уагъд цæуынц хъæбысхæстæй Болайы приз рамбулыны сæраппонд традицион ерыстæ.

Æрмæг мыхуырмæ бацæттæ кодта
ХУЫБИАТЫ Никъала
Хуссар Ирыстоны республикон æхсæнадон-политикон газет - Хурзæрин

Комментариев нет:

Отправить комментарий